Λογικά Σφάλματα και Ιστοριογραφία

Οι Λογικές Πλάνες στην Ιστορίογραφία…

clock-70189_1280Τα λογικά σφάλματα υπάρχουν όπου εμπλέκεται η συλλογιστική και τα επιχειρήματα. Λογικό σφάλμα ή λογική πλάνη είναι ένα ψεγάδι στην δομή ενός επιχειρήματος (ή ενός συλλογισμού) το οποίο το καθιστά άκυρο. 

Οι λογικές πλάνες διατυπώθηκαν για πρώτη φορά στην αρχαία φιλοσοφία και ρητορική και ήταν γνωστές ως Σοφίσματα. Όπως είναι φυσικό οι λογικές πλάνες δεν θα μπορούσαν να λείπουν από παλαιά και τη σύγχρονη Ιστοριογραφία. Στη συνέχεια αναλύω τρεις από τις βασικότερες που συναντάμε όταν διαβάζουμε ιστορία:

1. Η Αναδρομική Συλλογιστική

Όταν τα ιστορικά πρόσωπα κρίνονται με βάση δεδομένα που δεν ήταν διαθέσιμα την στιγμή που τα πρόσωπα έπαιρναν αποφάσεις αλλά πολύ αργότερα, τότε έχουμε την λεγόμενη Αναδρομική πλάνη (Hindsight Bias, historian’s fallacy). Η αναδρομική πλάνη απασχόλησε αρκετά τον στοχαστή του μεσαίωνα Νικολό Μακιαβέλι (1469- 1527). Παρατήρησε ότι οι άνθρωποι έχουν την τάση να κρίνουν μόνο εκ του αποτελέσματος, αγνοώντας τον παράγοντα τύχη ή τα φυσικά επακόλουθα των καταστάσεων (νομοτέλειες).

Το πρόβλημα με την αναδρομική συλλογιστική είναι ότι ο καθένας μπορεί να βλέπει το παρελθόν αλλά τα ιστορικά πρόσωπα δεν μπορούσαν να δουν το μέλλον όταν αποφάσιζαν. Κάποια γεγονότα μπορεί να μας φαίνονται εντελώς προφανή όταν έχουν ήδη συμβεί, αλλά κανένας δεν μπόρεσε να τα προβλέψει. Οι καταστάσεις μπορεί να είναι ξεκάθαρες όταν εξετάζονται αναδρομικά, αλλά να έμοιαζαν εντελώς μπερδεμένες στον καιρό τους.

Έτσι, σε περιπτώσεις που τα γεγονότα ήρθαν ευνοϊκά για κάποιο πρόσωπο οι ιστορικοί έχουν την τάση να το μνημονεύουν για την διορατικότητά του, ενώ σε περιπτώσεις που τελικά ήρθε η καταστροφή, τότε το πρόσωπο κινδυνεύει να χαρακτηριστεί μέχρι και ηλίθιο. Στους περσικούς πολέμους για παράδειγμα, οι Πέρσες δεν φαίνονται τίποτα στρατηγοί της προκοπής. Ας έρθουμε λιγάκι στη θέση τους όμως: Ποιος από αυτούς θα μπορούσε να φανταστεί όταν αποφασίζονταν η εισβολή στην Ελλάδα, ότι τα αναρίθμητα ελαφρά τους στρατεύματα θα συντρίβονταν από υποπολλαπλάσιας δύναμης βαριά εξοπλισμένο πεζικό; Μάλλον κανένας, γιατί πολύ απλά δεν είχε στη διάθεσή του πολύ βασικά δεδομένα. Οι Πέρσες είχαν κάθε λόγο να πιστεύουν στην νικηφόρα έκβαση της εκστρατείας μιας και ήδη μετρούσαν νίκες εναντίων των Ελλήνων (στις Πόλεις της Ιωνίας).

the_fog_of_war_762_by_badchess-d328nztΟρισμένοι άνθρωποι με στρατιωτικό υπόβαθρο είναι συνήθως αυτοί που δεν πέφτουν στην παγίδα της αναδρομικής συλλογιστικής. Στη στρατιωτική ιστορία μάλιστα χρησιμοποιείται η τεχνική «Fog of War» (ομίχλη του πολέμου): Οι αποφάσεις ενός προσώπου αξιολογούνται με βάση το τι ήξερε το πρόσωπο αυτό τη στιγμή εκείνη και όχι με βάση μελλοντικές εξελίξεις που θα μπορούσε να είχε προβλέψει.

2. Παροντισμός (Presentism)

Παροντισμός είναι όταν ιδέες και αξίες καθαρά σύγχρονες περιέχονται σε ερμηνείες ή εξιστορήσεις του παρελθόντος. Είναι η τάση του να βλέπουμε το παρελθόν υπό το πρίσμα του παρόντος. Ο παροντισμός ακολουθείται τόσο από σύγχρονους όσο και από παλιούς ιστορικούς π.χ. τους Έλληνες ιστοριογράφους της ρωμαϊκής περιόδου (Πλούταρχος, Διόδωρος Σικελιώτης). Εξ ορισμού ο παροντισμός δεν απαντάται στην Χρονογραφία. Οι χρονικογράφοι επειδή περιγράφουν γεγονότα της εποχής τους, τα περιγράφουν αναγκαστικά υπό το πρίσμα της εποχής τους.

Μερικά παραδείγματα Παροντισμού:

  • Η παράβλεψη φαινομένων που δεν συμβαδίζουν με τις σημερινές ηθικές αξίες από την Ιστορία. Φαινόμενα τα οποία στην εποχή τους θεωρούνταν φυσιολογικά όπως η δουλεία, η λαφυραγώγηση, ο εξανδραποδισμός, ή η χαμηλή κοινωνική θέση της γυναίκας, έχουν την τάση να αποσιωπούνται, ιδιαίτερα σε ιστορικές περιόδους «ακμής και πολιτισμού».

  • Το ίδιο σκεπτικό μπορεί να λειτουργήσει και αντίστροφα, δηλαδή να «τσουβαλίασουμε» όλες τις παλαιότερες εποχές ως «απάνθρωπες» και «βάρβαρες», επειδή τότε θεωρούσαν φυσιολογικά κάποια πράγματα που σήμερα θεωρούνται βάρβαρα.

  • Ένα άλλο παράδειγμα Παροντισμού στην ελληνική ιστοριογραφία είναι η λεγόμενη «αιώνια διχόνοια» των Ελλήνων η οποία αναφέρεται και ως «χαρακτηριστικό γνώρισμα της φυλής μας». Μια σειρά από παραβλέψεις ιστορικών συνθηκών, δημιουργεί μια επίπλαστη εικόνα συνεχούς διχόνοιας μεταξύ των Ελλήνων. Παραδείγματα τέτοιων συνθηκών είναι οι πόλεις-κράτη της αρχαιότητας, το σύστημα των φατριών στη Τουρκοκρατία, οι φεουδαρχικές οικογένειες στο ύστερο Βυζάντιο κ.α. Η «αιώνια έχθρα με τον γείτονα» είναι απολύτως φυσιολογική στα πλαίσια τέτοιων κοινωνικοπολιτικών συστημάτων. Το προνόμιο της (σχετικής) ενότητας και ομόνοιας που έχουμε την τύχη να απολαμβάνουμε στα πλαίσια του σύγχρονου κράτους- έθνους, δεν το είχε κανένας από τους πρόγονους μας.  Με τη σημερινή ματιά λοιπόν, το παρελθόν μοιάζει να είναι γεμάτο «έριδες και αλληλοσπαραγμούς».  Εξ’ άλλου όποιος κοιτάξει την ιστορία άλλων λαών (όπως του Γερμανικού, του Ιταλικού, του Βρετανικού κ.α) θα ανακαλύψει αντίστοιχες «αιώνιες διχόνοιες».

 3. Η αφηγηματική πλάνη

faith-507810_1280Οι άνθρωποι εξηγούσαν τον κόσμο μέσω των ιστοριών πολύ πριν την εμφάνιση της πρώιμης επιστημονικής σκέψης των πρώτων Ιστορικών. Η μυθολογία και η μυθοπλασία προηγούνται της Ιστορίας. Ασυναίσθητα έχουμε την τάση να μετατρέπουμε σύνθετες καταστάσεις και δυσνόητα γεγονότα σε μια λεία και γραμμική ιστορία, απαλλαγμένη από αντιφάσεις. Ασύνδετα γεγονότα μπορεί να μπλεχτούν για να συνθέσουν πλασματικά μοτίβα αιτίας-αποτελέσματος και τελικά να σχηματίσουν μια κατανοητή ιστορία. Πολλοί ιστορικοί του παρελθόντος και του παρόντος πέφτουν σε αυτή την αφηγηματική πλάνη (γνωστή και ως Narrative fallacy). Με την κατασκευή μιας τέτοιας ιστορίας, τα πάντα είναι πιο ευκολομνημόνευτα και πάνω απ’ όλα βγάζουν «νόημα». Το πρόβλημα είναι ότι το «νόημα» κατασκευάζεται πάντοτε κατόπιν εορτής και κανένας δεν το είχε καταλάβει τότε. 

Ένα ακόμη στοιχείο της αφηγηματικής προσέγγισης είναι ο λεγόμενος διδακτισμός στην ιστορία.  Κάθε αφηγηματικού τύπου ιστορία έχει εκτός των  άλλων και κάποιο είδος «ηθικού διδάγματος». Αφού λοιπόν θεωρήσουμε ότι η Ιστορία διδάσκει, το επόμενο βήμα είναι να ορίσουμε και το περιεχόμενο της διδασκαλίας, ανάλογα με το τι πιστεύουμε εμείς ότι πρέπει να διδάσκεται. Είναι εξ άλλου συνηθισμένες οι φράσεις του τύπου «η ιστορία μας διδάσκει ότι…». Η αφηγηματική προσέγγιση εκτός από το ότι μπορεί να μετατρέψει την Ιστορία σε παραμυθολογία, μπορεί να κρύβει και έναν βαθύτατο πουριτανισμό.

Πηγές

Wikipedia.com

Rolf Dobelli «The art of thinking clearly»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s