Βυζάντιο: Γιατί δεν φέραμε εμείς την Αναγέννηση

Τον 9ο, 10ο, 11ο ακόμη και τον 12ο αιώνα στο Βυζάντιο υπήρχε διαθέσιμη σχεδόν όλη η γνώση της τότε ανθρωπότητας. Με εξαίρεση τους Άραβες, καθώς και κάποιους λαούς του βορρά και της άπω ανατολής, στον υπόλοιπο κόσμο το επίπεδο γνώσης και πολιτισμού ήταν για κλάματα. Το Βυζάντιο από την άλλη, όντας η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία διατήρησε ένα μεγάλο κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς της αρχαιότητας.

Στην βυζαντινή αυτοκρατορία δεν υπήρχαν μόνο βασιλικές με τρούλο, υπήρχαν και Πανεπιστήμια. Εκεί φαίνεται να διδάσκονταν επιστήμες, νομικά και φιλοσοφία, όπως επίσης και ένα μεγάλο μέρος της Ελληνικής γραμματείας. Υπήρχαν ακόμη και κάποια κλασσικά αγάλματα που αν και δεν τους έδιναν ιδιαίτερη αξία, διακοσμούσαν δημόσιους χώρους.

Εμείς οι Έλληνες ήμαστε λοιπόν οι πιο γαμάτοι του Μεσαίωνα, αλλά δεν καταφέραμε να φωτίσουμε κανέναν. Ούτε τους ίδιους μας τους εαυτούς. Η αναγέννηση δυστυχώς ξεκίνησε και αναπτύχθηκε στους γείτονες και μάλιστα μερικούς αιώνες αργότερα. Η άνθηση της λογοτεχνίας, της επιστήμης, της τέχνης και της φιλοσοφίας έγινε στην Ιταλία και μάλιστα στις περιοχές της βόρειας Ιταλίας που δεν είχαν βυζαντινή επιρροή (ως πρώην βυζαντινές κτήσεις). Γιατί λοιπόν εκεί και όχι εδώ; Εμείς εδώ μπρίκια κολλάγαμε; Θα αναλύσουμε παρακάτω τους κυριότερους παράγοντες που έδρασαν ανασταλτικά στην πνευματική αναγέννηση.

Το οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο.

Σε όλες τις κοινωνίες, η οικονομική τάξη τον εμπόρων και των βιοτεχνών καθώς και άλλα κοινωνικά στρώματα όπως αυτό των τεχνιτών, είναι οι φορείς του πολιτισμού. Ο πολιτισμός πάντοτε κυκλοφορούσε και αναπτύσσονταν, μέσω και κατά μήκος των «οδών», θαλάσσιων ή  χερσαίων.  Αυτά λοιπόν τα στρώματα δεν αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα στο Βυζάντιο κατά τον 9ο-11ο αιώνα. Τα κυρίαρχα στρώματα εκείνη την εποχή ήταν τρία: οι οικογένειες των μεγάλων γαιοκτημόνων η υπερανεπτυγμένη αυτοκρατορική γραφειοκρατία, και το Ιερατείο. Το κράτος φορολογούσε σκληρά τα υπόλοιπα στρώματα, για να μπορεί να συντηρεί τους υπεράριθμους και κρατικοδίαιτους αξιωματούχους, αλλά και μεγάλους μισθοφορικούς στρατούς. Η φεουδαρχία σαν οικονομικό σύστημα παγιώθηκε καθυστερημένα το 1081, κάτι που επιβράδυνε σημαντικά την ανάπτυξη των «αστικών» στρωμάτων. 

Map_Byzantine_Empire_1025-en.svg

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία το 1025

Το θαλάσσιο εμπόριο δεν μπορούσε να αναπτυχθεί επαρκώς γιατί οι θαλάσσιες οδοί δεν ήταν αρκετά προστατευμένες. Οι Βυζαντινοί δεν ήταν και τίποτα μεγάλοι θαλασσόλυκοι, γιατί συνέχιζαν την ρωμαϊκή παράδοση που δεν έδινε έμφαση ούτε στον πολεμικό ούτε στον εμπορικό στόλο. Οι Βενετοί, οι Γενοβέζοι κ.α. εκμεταλλεύθηκαν γρήγορα το κενό από την παρακμή της αυτοκρατορίας τον 11ο αιώνα και ανέλαβαν τα του θαλασσίου εμπορίου στο Βυζάντιο. Οι τότε φεουδαρχική διακυβέρνηση το άφησε όλο πάνω τους (θα ήταν κάπως άδικο βέβαια να περίμενε κανείς οι γαιοκτήμονες να σκαμπάζουν από θάλασσα, ή να καταλαβαίνουν τη σημασία της). Τέλος πάντων, αυτός ο κοσμοπολιτισμός των Ιταλών έπαιξε μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωση του αναγεννησιακού πνεύματος. Ο πολιτισμός δεν είναι για να βαλσαμώνεται και να φυλάσσεται εντός ιδρυμάτων ή εντός συνόρων, αλλά για να κυκλοφορεί, να μπολιάζεται, να μετασχηματίζεται και να ενοποιείται. Η μη στατική αντίληψη των πραγμάτων που είχαν οι Ιταλοί , τους έκανε να αναπτύξουν τον φοβερό τους πολιτισμό και να βγάλουν σταδιακά την ανθρωπότητα από τον «σκοτεινό» μεσαίωνα (ο οποίος παρεμπιπτόντως, μόνο σκοτεινός δεν ήταν, αφού είχε μιαχαρακτηριστική πολύχρωμη αισθητική). Οι Ιταλοί λοιπόν είναι οι Αρχαίοι Έλληνες του Μεσαίωνα.

Ορθοδοξία και πολιτισμός

Ο κρατικοποιημένος από την εποχή του Κωνσταντίνου ‘Α Χριστιανισμός, ήταν αρχικά μια μονοθεϊστική θρησκεία με «πολεμικά» χαρακτηριστικά όπως τα ονομάζω. Έχοντας το στοιχείο της ανάστασης, ήταν αρχικά αγαπητός στους πολεμιστές και στους στρατιωτικούς (όπως και άλλες δύο θρησκείες, ο Μιθραϊσμός και η Λατρεία του Απόλλωνα-Ήλιου).RavArchBpChapelXt

Η μονοθεϊστική κοσμοθεωρία δε θα κρατήσει όμως για πολύ. Στα επόμενα χρόνια (5ος-6ος αιώνας μ.Χ) οι Ρωμαίοι στρατιωτικοί θα βγουν από το παιχνίδι και το κράτος θα προτιμά τα μισθοφορικά στρατεύματα. Η  αριστοκρατία, παραδοσιακά «ειδωλολατρική» και με ελληνική παιδεία, θα προσχωρήσει στην ορθοδοξία. Ο χριστιανισμός θα επηρεαστεί από τον ασκητισμό ο οποίος έρχεται από τη Συρία και την Αίγυπτο (ρωμαϊκές και αυτές). Η πολιτικο-θρησκευτική έκρηξη των αιρέσεων τον 5ο αιώνα, έκανε την ορθοδοξία μέσο επιβολής της κρατικής πολιτικής. Με την μαζική προσχώρηση της διανόησης και της αριστοκρατίας στο Χριστιανισμό, μπήκε από την πίσω πόρτα και η ελληνική πολυθεϊστική αντίληψη. Η παρακμή των πόλεων τον 6ο αιώνα και η πληθυσμιακή μετανάστευση στην ύπαιθρο ενίσχυσαν με τη σειρά τους το παγανιστικό στοιχείο στην θρησκεία. Τελικά η ορθοδοξία έριξε το βάρος στη λατρεία των αγίων και στην πατερική παράδοση, με χαρακτηριστικό την λατρεία των εικόνων. Η ορθοδοξία, παρότι άσχετη με το δωδεκάθεο, «ρέπει» προς τον πολυθεϊσμό*.

Η ορθοδοξία, αν και δεν έφτανε σε ακρότητες όπως ο καθολικισμός, είχε κομματάκι δύσκολες σχέσεις με τον πολιτισμό. Έντονα επηρεασμένη από το ασκητικό πνεύμα χαρακτηρίζεται από την εσωστρέφεια και τον διδακτισμό (αυτή η μανία να μας λένε τι να κάνουμε). Λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών στο Βυζάντιο, η ορθοδοξία παρέμεινε «πατριωτική» θρησκεία σε αντίθεση με τον κοσμοπολίτικο καθολικισμό. Υπήρξε βέβαια και μια σύντομη περίοδος (μέσα του 9ου αιώνα) που η εκκλησία ήταν πάρα πολύ δυνατή πολιτικά και πολιτιστικά και και λίγο έλειψε να γίνει το Βατικανό της ανατολής. Ο πατριάρχης Φώτιος με μια κίνηση ματ, στέλνει στους Σλάβους τον Κύριλλο και τον Μεθόδιο, οι οποίοι εκχριστιανίζουν τους Σλάβους και τους φτιάχνουν αλφάβητο. Οι Σλάβοι θα περάσουν στην σφαίρα επιρροής του πατριαρχείου και κατ’ επέκταση και του Βυζαντίου. Η φόρα που είχε πάρει ο Φώτιος θα κοπεί απότομα όμως από την πολιτική της Μακεδονικής Δυναστείας.

* Με την κοινωνική έννοια. Δηλαδή το πώς εκδηλώνονταν η πλειοψηφία της κοινωνίας σε θρησκευτικό και λατρευτικό επίπεδο.

Ο Λογιοτατισμός

Στο Βυζάντιο μελετούσαν την αρχαία ελληνική γραμματεία. Αυτό είναι μάλιστα βασικό επιχείρημα αυτών που υποστηρίζουν την αδιάκοπη συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Αν είναι κάπως απίθανο το «ελληνικό αίμα» να κυριάρχησε σε τέτοιο βαθμό στην αυτοκρατορία ώστε να την μετασχημάτισε σε γνήσια «ελληνοχριστιανική», άλλο τόσο απίθανο είναι να συνεχίστηκε μέσα σε 10 αιώνες ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός. Προς απογοήτευσή τους, η μελέτη των αρχαίων κειμένων στο Βυζάντιο δεν γίνονταν ούτε επειδή ήταν η παράδοση, ούτε γιατί οι Βυζαντινοί είχαν κανένα καημό να μεταλαμπαδεύσουν τη γνώση στην υπόλοιπη ανθρωπότητα.

Μετά το τέλος των σκοτεινών χρόνων (7ος-8ος  αιώνας), αναπτύχθηκε στο Βυζάντιο μια νέα αριστοκρατία η οποία περιελάμβανε τόσο τις δυνατές οικογένειες της επαρχίας (τα «παλιά τζάκια» σαν να λέμε), όσο και τους αξιωματούχους που προήλθαν από την πολιτική ανάπτυξης του κράτους της Μακεδονικής Δυναστείας. Η αριστοκρατία, που προσπαθούσε να διαφοροποιηθεί από τη μάζα στον πνευματικό τομέα, ανακάλυψε τους ένδοξους αρχαίους της προγόνους και τα μέλη της άρχισαν να τους μελετούν σχολαστικά. Να σημειώσουμε εδώ πως αυτή η αριστοκρατία δεν έχει σχέση με την «συγκλητική» αριστοκρατία των παλαιοτέρων χρόνων που αναφέρεται πιο πάνω.

Έτσι όπως ήρθαν τα πράγματα, οι λόγιοι γέμισαν τον τόπο και ο πολιτισμός άνθησε και πάλι. Να σημειώσουμε εδώ ότι η λέξη λογιοτατισμός (κι άλλος ένας «-ισμός») παράγεται από το «λογιότατος», που είναι υπερθετικός βαθμός του επιθέτου «λόγιος». Οι λόγιοι λοιπόν πήραν τη «κοινή» της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (την ελληνική γλώσσα) και της αλλάξαν τα φώτα. Με το πτώμα της νεκρής από καιρό γλώσσας των κλασσικών χρόνων, οι λόγιοι κατασκεύασαν έναν βυζαντινό γλωσσικό Φρανκεστάιν, γεμάτο με αττικισμούς, κλασικισμούς και λοιπούς μακαρονισμούς, ίσα-ίσα για να φουσκώνουν σαν τα παγόνια και να συνεννοούνται μεταξύ τους χωρίς να τους καταλαβαίνει η πλέμπα. Που να φτιάξεις πολιτισμό της προκοπής άμα είσαι ελιτιστής. Και να τον φτιάξεις, πάλι για την πάρτη σου θα τον κρατήσεις για να μη σου κλέψει κανένας παρακατιανός τις υπέροχές σου ιδέες.

H Βυζαντινή τέχνη

Η βυζαντινή τέχνη σπάνια ασχολείται με τον άνθρωπο ή την φύση. Η βυζαντινή τέχνη ασχολείται με την απεικόνιση του Θείου. Γιαυτό και δεν υπάρχει σε αυτή ούτε το ρεαλιστικό ούτε το νατουραλιστικό στοιχείο ενώ τα πάντα είναι φτιαγμένα σε μια αυστηρή φόρμα. Έτσι, η βυζαντινή τέχνη απεικονίζει άλλοτε σκηνές από την αγία γραφή, άλλοτε τους αμέτρητους αγίους της ορθοδοξίας. Στην πιο «λαϊκή» βυζαντινή τέχνη υπάρχει διαφορετική θεματολογία αν και δεν σώζονται και πολλά πράγματα (υπάρχουν πχ αναφορές για τοίχους ζωγραφισμένους με «άσεμνες» ερωτικές σκηνές). Η βυζαντινή τέχνη είναι διάσπαρτη από διάφορους «κλασικισμούς», όμως παραμένει στατική και στείρα, ιδιαίτερα από τον 12ο αιώνα και έπειτα όπου η επίμονη προσήλωση στον κανόνα και στην φόρμα χαρακτηρίζει την εικονογραφία. Οι φόρμες λοιπόν δεν έσπασαν ποτέ, η δημιουργικότητα καταπιέστηκε και η εκφραστικότητα των μορφών πρωτοβυζαντινών χρόνων ατόνησε μέχρι που εξαφανίστηκε τελείως. Οι βυζαντινοί κατάφεραν να ευνουχίσουν την τέχνη. Αναγέννηση γιοκ λοιπόν για αυτόν τον τομέα. Τουλάχιστον οι βυζαντινοί διατήρησαν έναν αριθμό αρχαίων αγαλμάτων (φαίνεται ότι επειδή ήταν δεισιδαίμονες, φοβόντουσαν να τα πειράξουν). Κάποια από αυτά τα αγάλματα κατέληξαν στους Ιταλούς. 

Λυσσάνε μερικοί νεοέλληνες να βγάλουν σώνει και καλά την βυζαντινή τέχνη σαν συνέχεια της αρχαίας ελληνικής. Το αν είναι η βυζαντινή τέχνη ελληνικής ή…αφρικανικής προέλευσης, λίγη σημασία έχει καθώς  ακυρώνει εντελώς την αρχαία ελληνική τέχνη. Άλλο πράγμα η μεταξύ τους κοινή τεχνοτροπία (πχ τα ψηφιδωτά ή τα μικρογλυπτά) άλλο πράγμα η κοινή τέχνη. Είναι δύο τέχνες παρόμοιες στην τεχνική, αλλά αντιδιαμετρικές στην ουσία. Η εκ του πονηρού σύγχυση της τέχνης με την τεχνική, πολύ βολεύει ορισμένους.640px-Ohrid_annunciation_iconΕπίλογος

Ίσως τα πράγματα να είχαν πάρει διαφορετική τροπή εάν δεν άρχιζε παρακμή του κράτους γύρω στο 1000 μ.Χ. που προκάλεσε η υπέρμετρη ανάπτυξή του, λόγω της πολιτικής που ακολούθησε η Μακεδονική Δυναστεία. Με την κατάργηση των θεματικών στρατών και τον εκ-μοναχισμό των ανδρών οι Βυζαντινοί έγιναν μαλθακοί και στηρίζονταν στους μισθοφόρους. Μέχρι να αντιδράσουν οι φεουδάρχες και τελικά να πάρουν την εξουσία το 1081 ανεβάζοντας τον Αλέξιο Κομνηνό στον θρόνο, οι Σελτζούκοι ήταν ήδη πολύ δυνατοί. Οι Σταυροφόροι έδωσαν το τελειωτικό χτύπημα στο Βυζάντιο το 1204 διαπράττοντας άλλη μια θηριωδία κατά της ανθρωπότητας. Οι «υπό αναγέννηση» Ιταλοί, μια χαρά συμμετείχαν στο όλο εγχείρημα, αν και ήταν οι μόνοι που εκτός από το «ανθρωπιστικό» πλιάτσικο που είχαν στο νου τους, πήγαν και λόγους αντεκδίκησης από μια φοβερή σφαγή που είχαν υποστεί από τους Βυζαντινούς το 1182. Πολιτισμός και κτηνωδία αν και πράγματα εκ διαμέτρου αντίθετα, γίνεται να συνυπάρξουν στον ίδιο λαό, στην ίδια κοινωνία.Crusaders_attack_Constantinople

Δεν είναι λίγοι αυτοί που υποστηρίζουν ότι η μετανάστευση των βυζαντινών λογίων στην Ιταλία μετά το 1204, καθώς και η συσσώρευση των κλεμμένων από την Κωνσταντινούπολη έργων τέχνης και χειρογράφων, ήταν πράγματα που πυροδότησαν την αναγέννηση στην Ιταλία. Τα copyrights δηλαδή της Αναγέννησης ήσαν βυζαντινά. Η αλήθεια είναι ότι οι Ιταλοί αργά ή γρήγορα θα το έκαναν το μπαμ κι ας είχαν λιγότερο υλικό στην διάθεσή τους. Αυτή η «μετανάστευση» των ιδεών απλά τους διευκόλυνε. «Γνήσιες» ή «κλεμμένες», οι αναγεννησιακές ιδέες πήγαν μπροστά την ανθρωπότητα. Το ανήσυχο και δημιουργικό πνεύμα μετράει τελικά περισσότερο από την την ποσότητα των δεδομένων, ή την προέλευσή τους. Αυτό δεν πρόκειται να το χωνέψουμε εμείς οι νεοέλληνες, που συνέχεια μας απασχολεί ποιο είναι το «καθαρό», ποιο το «γνήσιο», καθώς και πόσα μας χρωστάει η ανθρωπότητα…

Πηγή φωτογραφιών: wikipedia.com

Advertisements

2 thoughts on “Βυζάντιο: Γιατί δεν φέραμε εμείς την Αναγέννηση

  1. Η κατάλυση του Βυζαντίου συμπίπτει χονδρικά με την απαρχή της Αναγέννησης. Κάτι που τελειώνει φθίνει, πως να φέρει λοιπόν κάτι που (ανα)γεννιέται; Η βαθειά Ασία που χύθηκε σταδιακά στο Βυζάντιο θεωρώ πως ήταν ένας ακόμη λόγος σε όσους πολύ εμπεριστατωμένα αναφέρονται παραπάνω. Ωραίο άρθρο!

    • Στο κείμενο αναφέρομαι κυρίως σην εποχή της Μακεδονικής δυναστείας (867-1025) που θεωρείται «περίοδος άνθησης και ακμής». Αντιθέτως, στην επόμενη περίοδο (Κομνηνοί κτλ) θεωρείται οτι το βυζάντιο παρακμάζει, κυρίως επειδή συρρικνώνεται εδαφικά. Όπως ίσως φαίνεται κ στο κείμενο, η περίοδος της και καλά ακμής, παρότι ήταν ανώτερη σε πολιτιστικό επίπεδο, ήταν ουσιαστικά μια οπισθοδρομική περίοδος που καθυστέρησε την εγκαθύδριση της φεουδαρχίας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s