Από τη Ρώμη στο Βυζάντιο-Μέρος ‘Α

Σε αυτή τη σειρά από άρθρα θα παρακολουθήσουμε την πορεία της ρωμαϊκής (και μετέπειτα βυζαντινής) αυτοκρατορίας μέσα στους αιώνες, ξεκινώντας από την περίοδο της βαθιάς κρίσης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (235-284) και φτάνοντας στο 1204. Σε αυτή την πορεία του Ρωμαϊκού κράτους, του μακροβιότερου κράτους στην ιστορία, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον το πως μια αρχαία κοινωνία εξελίχθηκε σε καθαρά μεσαιωνική περνώντας από πολλά στάδια, χωρίς να υπάρξουν χρονολογίες «ορόσημα» ή στιγμές ριζικών μεταβολών. Πρέπει να ξεκαθαρίσουμε, ότι ο όρος Βυζάντιο ουσιαστικά είναι ένα κατασκεύασμα των μεταγενέστερων ιστορικών για να διαχωρίσουν τη «μη γνήσια» Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία που συνέχισε έως το 1204 και ακόμη παραπέρα, από την original δυτική, που έπεσε το 476. Βλέπετε, οι Ρωμαίοι του μεσαίωνα αδιαφορούσαν για το αν είναι «γνήσιοι» ή «μπασταρδεμένοι». Το αποτέλεσμα ήταν να μην κατοχυρωθεί η επωνυμία τους (όπως πχ το γνήσιο ελληνικό ελαιόλαδο) και να μείνουν στην ιστορία ως Βυζαντινοί. Ας αφήσουμε όμως για την ώρα τα πιστοποιητικά καθαρότητας και γνησιότητας, και ας δούμε την εποχή της βαθιάς κρίσης της Αυτοκρατορίας που ξεκινάει το 235.

Από τη Ρώμη στο Βυζάντιο Μέρος ‘Α: Η παρακμή του αρχαίου κόσμου.

Όλα τα στραβά αρχίζουν με μια δολοφονία. Ο Αυτοκράτορας Αλέξανδρος Σεβήρος* δολοφονείται από τα ίδια του τα στρατεύματα κατά τη διάρκεια μιας εκστρατείας εναντίων των Αλαμανών**, διότι ήταν δυσαρεστημένα που σύναψε ειρήνη μαζί τους εξαγοράζοντάς τους. Έκτοτε, 26 άνθρωποι θα ανακηρυχθούν αυτοκράτορες μέσα σε μια περίοδο 49 χρόνων κάνοντας τη θέση του αυτοκράτορα πιο αβέβαιη και από τη θέση του προπονητή ελληνικής ποδοσφαιρικής ομάδας. Ο αυτοκρατορικός θεσμός θα αποδυναμωθεί από τις μηχανορραφίες και ο στρατός θα καταστεί ουσιαστικός ρυθμιστής των πολιτικών πραγμάτων. Την περίοδο αυτή μάλιστα δύο μεγάλες περιοχές της αυτοκρατορίας θα αποσχισθούν και θα φτιάξουν τα δικά τους βασίλεια (η Αυτοκρατορία της Γαλικίας και το Βασίλειο της Παλμύρας). Οι βαρβαρικές επιδρομές γίνονται ολοένα και πιο δυνατές και συγκροτημένες, ενώ και η Περσική επιθετικότητα αυξάνεται.

Οι περισσότεροι αυτοκράτορες είναι απλώς στρατιωτικοί διοικητές που ανακηρύσσονται αυτοκράτορες από τα στρατεύματά τους. Είναι, βλέπετε, αυτή η πανάρχαια επιθυμία των στρατιωτικών να σώζουν τον κόσμο. Κάθε φορά λοιπόν που ένας από αυτούς τους σωτήρες ανέβαινε στην εξουσία, τραβούσε και μια νοθεία στο νόμισμα και με τα νέα υποτιμημένα νομίσματα πλήρωνε τα στρατά, για να μην τον φάνε μπαμπέσικα. Τελικά το ρωμαϊκό νόμισμα το μετατρέψανε σε κάλπικο, με αποτέλεσμα να καταρρεύσουν οι νομισματικές συναλλαγές και η ρωμαϊκή «κοσμοπολίτικη» οικονομία. Έτσι, αναπτύχθηκαν κυρίως τοπικές κλειστές οικονομίες που βασίζονταν στην ανταλλαγή αγαθών.

*Disclaimer: Για λόγους ευκολίας, χρησιμοποιούνται κατά κόρον τα «ελληνοποιημένα» ονόματα Ρωμαίων. Τα αληθινά τους ονόματα ήταν αρκετά διαφορετικά.  Μη νομίζετε ότι όλοι αυτοί οι σπουδαίοι ήταν Έλληνες. Αυτά τα σάπια, τα κάνουν μόνο τα σχολικά βιβλία ιστορίας.

** Alemanni: Ομάδα γερμανικών λαών που κατά την ρωμαϊκή εποχή κατοικούσαν στην περιοχή της σημερινής νοτιοδυτικής Γερμανίας

1024px-Map_of_Ancient_Rome_271_AD.svg

Η ρωμαική αυτοκρατορία το 271. Πηγή: wikipedia.com

Το ίδιο διάστημα συντελείται και μια δεύτερη μεγάλη αλλαγή, αυτή όμως πιο σιωπηλά. Καταρρέει το δουλοκτητικό σύστημα, δηλαδή το σύστημα παραγωγής αγαθών που βασίζονταν στην εργασία των δούλων και την οργάνωση της ζωής σε πόλεις. Ολόκληρη η αρχαία οικονομία ήταν στηριγμένη πάνω στην οικονομική εκμετάλλευση δούλων, ο πληθυσμός των οποίων ολοένα και λιγόστευε, ενώ οι πόλεμοι δεν είναι αρκετοί για να φέρνουν «αναπληρωματικούς». Τα μέσα παραγωγής (άροτρα, εργαλεία κτλ) παρέμεναν τα ίδια και απαράλλαχτα (βλέπετε οι δούλοι δεν είχαν καμία όρεξη να τα εξελίξουν). Τα δε αφεντικά τους ξόδευαν τον πλούτο τους μάλλον αντιπαραγωγικά, δηλαδή δεν έριχναν τα κέρδη τους σε νέα παραγωγή ή σε νέα μέσα παραγωγής αγαθών. Η πρώτη Γοτθική λαίλαπα στα μέσα του 3ου αιώνα θα προκαλέσει μεγαλύτερη αστάθεια στο δουλοκτητικό σύστημα. Oι επιδρομές έδιναν την ευκαιρία στους δούλους να την κοπανήσουν και (πιθανόν) να ενωθούν με τα πλήθη των επιδρομέων που λεηλατούσαν τα εδάφη της αυτοκρατορίας.

Το τοπίο άλλαξε λοιπόν μέσα σε περίπου έναν αιώνα,  δηλαδή από τις αρχές του τρίτου έως τον τέταρτο, ενώ την ανάγκη για εργατικά χέρια την κάλυπτε ένα νέο είδος κοινωνικού στρώματος: οι κολόνοι. Οι κολόνοι ήταν ένα είδος δουλοπάροικου. Ήταν συνήθως ελεύθεροι καλλιεργητές που για να γλιτώσουν τη βαριά φορολογία, εγκατέλειπαν τις πόλεις, εγκαθίσταντο στην ύπαιθρο και πουλώντας όλη την περιουσία τους, έμπαιναν υπό την προστασία των ισχυρών γαιοκτημόνων. Οι δούλοι στο τέλος του 3ο αιώνα θα φτάσουν να γίνουν επικουρικοί (κυρίως υπηρέτες). Προς απογοήτευση των θεολογίζοντων, ο Χριστιανισμός δεν θα παίξει κάποιο ρόλο στον περιορισμό της δουλείας, καθώς η δουλεία περιορίστηκε από μόνη της, πριν την αναγνώριση του Χριστιανισμού από το ρωμαϊκό κράτος.

Ένα τρίτο βασικό θεμέλιο του αρχαίου κόσμου ήταν η οργάνωση της ζωής σε πόλεις κάτι που και αυτό άρχισε να αλλάζει. Στην αρχαιότητα κυριαρχούσε το αστικό περιβάλλον. Βλέπετε, οι Ρωμαίοι είχαν ανακαλύψει το τσιμέντο (να και κάτι που δεν ανακάλυψαν οι Έλληνες…) και είχαν γεμίσει τον τόπο πολυκατοικίες. Τα δημόσια έργα τα έκανε ο Στρατός (η τότε ΜΟΜΑ σαν να λέμε) και τα συντηρούσαν οι επαρχιακοί βουλευτές που μέχρι τότε τότε ήταν πολύ σημαντικοί. Λίγο η πολιτική αστάθεια, λίγο η κακή τροφοδοσία, λίγο οι επιδρομές τον Γότθων τον 3ο αιώνα, οι υποδομές των μικρών και μεσαίων πόλεων έπαψαν να συντηρούνται με αποτέλεσμα να ξεκινήσει η παρακμή τους και η αυτό-τροφοδοτούμενη φυγή των κατοίκων στην ύπαιθρο. Οι περισσότερες πόλεις θα αρχίσουν να μετατρέπονται σε πόλεις-φαντάσματα. Επίσης, παράκμαζε και το οδικό δίκτυο κάτι που έκανε τις αποστάσεις στην αυτοκρατορία να μεγαλώσουν.

Τελικά, τα στρατά υπό την ηγεσία του Κλαύδιου και του Αυρηλιανού θα καταφέρουν να νικήσουν το 268 τους Γότθους που τα είχαν κάνει όλα λαμπόγιαλο και η αυτοκρατορία θα σωθεί για την ώρα. Ο Κλαύδιος και ο Αυρηλιανός φυσικά έγιναν αυτοκράτορες μετά, αλλά τουλάχιστον αυτοί μπορούμε να πούμε ότι το άξιζαν. Ο Κλαύδιος μάλιστα είχε δώσει παλαιότερα και μια μεγάλη μάχη στις Θερμοπύλες (This is Claudius!).300_09

Το τέλος στην κρίση όμως θα το δώσει ο Αυτοκράτορας Διοκλητιανός. O Διοκλητιανός ήταν ένας αυτοκράτορας που δεν έπασχε από το σύνδρομο του Ρωμαίου αυτοκράτορα, δηλαδή δεν πίστευε ότι η τάξη των πραγμάτων θα υπάρχει αιωνίως. Έτσι όπως πήγαινε η δουλειά, η μέχρι τότε «αιώνια Ρώμη» δεν θα ήταν αιώνια για πολύ ακόμα. Γι’ αυτό και ασχολήθηκε με το μέλλον της αυτοκρατορίας. Με ριζικές μεταρρυθμίσεις θα αλλάξει την διοικητική, οικονομική και στρατιωτική δομή της αυτοκρατορίας και θα θέσει νέες βάσεις πού θα κρατήσουν για αιώνες. Ουσιαστικά, στα χρόνια του Διοκλητιανού διαμορφώνεται μια ανατολικού τύπου διοικητική αντίληψη. Έτσι, λοιπόν, δημιουργούνται γύρω από τους αυτοκράτορες (ή καίσαρες) «ανατολίτικες» αυλές, με κόλακες, ευνούχους και λοιπούς παρατρεχάμενους, ενώ αποδυναμώνεται ο θεσμός της συγκλήτου. Οι καίσαρες/αυτοκράτορες γίνονται ένα είδος μικρών θεών, στους οποίους αποδίδονται όλες οι τιμές, μέσα σε ειδικά διαμορφωμένα κτίσματα-αίθουσες θρόνου με λιτό εξωτερικό και λαμπερό εσωτερικό. Είναι οι λεγόμενες βασιλικές, οι οποίες λαθεμένα πιστεύεται ότι ξεκίνησαν ως ναοί. Οι Ρωμαίοι πετάνε, λοιπόν, τις χλαμύδες˙ φοράνε ότι στολίδι και φτιασίδι υπάρχει και αρχίζουν να συμπεριφέρονται σαν Πέρσες. Πολύ το γουστάρουν το νέο τους attitude. Αυτό το περσικό-ρωμαϊκό σύστημα επειδή ήταν αρκετά αποτελεσματικό για τις δεδομένες συνθήκες θα παραμείνει για αιώνες. Άντε να καταλάβουν οι δικοί μας εδώ ότι το Βυζάντιο διοικούταν με ανατολικού τύπου νοοτροπία που κληρονομήθηκε από τους Ρωμαίους οι οποίοι την αντέγραψαν από τους Πέρσες. Ελληνοχριστιανικός πολιτισμός σου λένε μετά και τρίχες κατσαρές.

Βασιλική του Κωνσταντίνου Ά στη σημερινή Τρίερ (Γερμανία).

Βασιλική του Κωνσταντίνου Ά στην Τρίερ της σημερινής Γερμανίας. Οι Τρέβηροι (πλεον Τρίερ) ήταν μια από τις τέσσερις ρωμαϊκές πρωτεύουσες.  Πηγή: wikipedia.com

Από τα χρόνια του Διοκλητιανού και μετά, η Ρωμαϊκή «Res Publica» θα γίνει σύντομα «Dominatus» (ηγεμονία). Το πολίτευμα και η πολιτική αντίληψη, δεν θα αλλάξουν βέβαια επειδή το αποφάσισε μια ωραία ημέρα ένας Διοκλητιανός, θα αλλάξουν επειδή εκτός από την οικονομία, είχε αλλάξει και ο τρόπος πόλεμου. Όσο και να ακούγεται περίεργο, η στρατιωτική οργάνωση των αρχαίων δυτικών κοινωνιών ήταν συνδεδεμένη με το είδος του πολιτεύματος. Η αδιαμφισβήτητη δύναμη του δήμου στις αρχαίες κοινωνίες πήγαζε από την δυνατότητα που είχαν οι ελεύθεροι πολίτες να αρματώνονται και να πολεμούν πεζοί, σαν ένα ενιαίο σύνολο. Οι φάλαγγες του θωρακισμένων πεζών-πολιτών κυριαρχούσαν στα πεδία των μαχών, από την εποχή των αρχαίων Ελλήνων.

Λόγω της κατάρρευσης του αρχαίου τρόπου παραγωγής και κυκλοφορίας εμπορευμάτων, οι τιμές των μετάλλων εκτοξεύτηκαν και οι ο επαρκής στρατιωτικός εξοπλισμός (μεταλλικοί θώρακες κτλ) έγινε απλησίαστος για τον μέσο πολίτη. Οι πάλαι ποτέ φοβερές ρωμαϊκές λεγεώνες μετατράπηκαν σε «ξυπόλητα τάγματα» που λύγιζαν εύκολα σε επιθέσεις επίλεκτων έφιππων τμημάτων (ιπποτοξότες, κατάφρακτοι κ.α.). Μέσα σε περίπου 100 χρόνια ο πόλεμος δεν κρινόταν πλέον από το πεζικό, αλλά από τα ελίτ τμήματα (κυρίως ιππικό), τους μισθοφόρους και από τους σκληροτράχηλους βαρβάρους. Το να ήσουν Ρωμαίος πολίτης τον 4ο αιώνα δεν ήταν και τίποτα σπουδαίο, μιας και ο πόλεμος δεν ήταν πια υπόθεση των πολιτών. Οι απλοί Ρωμαίοι συνειδητοποιώντας την ανίσχυρη θέση τους οικονομικά αλλά και στρατιωτικά, το έριξαν στη σωτηρολογία, επίγεια και επουράνια.

Η ιστορία μας συνεχίζει με τον καίσαρα (αρχικά) Κωνσταντίνο ‘Α, ο οποίος είναι ίσως από τα πιο αινιγματικά ιστορικά πρόσωπα. Αξίζει κάποιος να διαβάσει για αυτόν τον αδίστακτο αλλά και ιδιοφυή άνθρωπο η ιστορία του οποίου καλύπτεται από μυστήριο. Θα μπορούσε άνετα γυριστεί ένα σήριαλ με όλα αυτά και να κάνει το Game of thrones να μοιάζει με το «Μικρό Σπίτι στο Λιβάδι». Οι ιστορικές πηγές που υπάρχουν για τον Κωνσταντίνο είναι αναξιόπιστες, αν και από αυτές μπορεί κανείς να τσιμπήσει αρκετά πράγματα.

Συνεχίζεται…

Advertisements

3 thoughts on “Από τη Ρώμη στο Βυζάντιο-Μέρος ‘Α

  1. Εξαιρετική αναλυση και ευχάριστη στην αναγνωση ! Περιμένουμε τη συνέχεια !

  2. >>Οι απλοί Ρωμαίοι συνειδητοποιώντας την ανίσχυρη θέση τους οικονομικά αλλά και στρατιωτικά, το έριξαν στη σωτηρολογία, επίγεια και επουράνια.

    Κάτι μου θυμίζει αυτό.Κάτι σα να μου θυμίζει 😉
    Αυτός ο Κωνσταντίνος είναι ο μετέπειτα Μέγας που είχε μια αδυναμία στην οικογενειακή εξολόθρευση εκτός από τη μαμά του;

    • Ναι αυτός είναι. Έτσι κάνανε τότε, απλά αυτός μάλλον το παράκανε. Είναι επίσης μετέπειτα άγιος κ ισαπόστολος από τους ορθόδοξους. Οι καθολικοί ήταν πιο προσεκτικοί κ απέφυγαν να τον αγιοποιήσουν.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s