Από τη Ρώμη στο Βυζάντιο-Μέρος ‘Β

Σε αυτό το μέρος συνεχίζουμε με την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ο οποίος στη μακροχρόνια διακυβέρνησή του (306-337), θα ακολουθήσει και θα τελειοποιήσει το συγκεντρωτικό και δεσποτικό σύστημα που είχε εισάγει ο Διοκλητιανός.

Δυστυχώς οι πηγές σχετικά με τον Κωνσταντίνο δεν είναι έγκυρες. Τα περισσότερα τα βγάζουμε από τα συμφραζόμενα του επισκόπου Καισαρείας Ευσέβιου, ενός ιστορικού της πλάκας, που διετέλεσε αυλικός του Κωνσταντίνου. Στα γραπτά του, όλο γλείφει και λιβανίζει τον μεγαλειότατο. Μια δεύτερη πηγή είναι ο Λακτάντιος, ένας Χριστιανός απολογητής. Οι υπόλοιπες πηγές είναι δυστυχώς μεταγενέστερες. Όταν έχουμε να κάνουμε με τον Μέγα Κωνσταντίνο, ερευνητές και ακαδημαϊκοί, παίρνουν στα σοβαρά τον Ευσέβιο και μας τα πρήζουν με τα «ντοκουμέντα» και τις «μαρτυρίες» του, που μοιάζουν με ανέκδοτα.

Τέλος πάντων, βρισκόμαστε στις αρχές του τέταρτου αιώνα. Είναι η εποχή του συστήματος της Τετραρχίας, δηλαδή εξουσία είναι μοιρασμένη στα τέσσερα (σε δύο Άυγουστους και δύο κατώτερούς τους Καίσαρες). Το νέο αυτό σύστημα του Διοκλητιανού στηρίζεται στην ισχυρή κεντρική εξουσία και στον περιορισμό των παραδοσιακών ρωμαϊκών θεσμών της συγκλήτου και των επαρχιακών βουλευτών. Με την εφαρμογή αυτών των μεταρρυθμίσεων κάπου το 286, η ρωμαϊκή αυτοκρατορία έφυγε από την περίοδο του διοικητικού χάους, αν και δεν μπόρεσε να αποφύγει βαθύτερα προβλήματα που είχαν να κάνουν με αλλαγές στην οικονομία και στις σχέσεις παραγωγής. Την 1η Μαΐου του 305, ο Διοκλητιανός θα αποφασίσει να κάνει κάτι πρωτάκουστο για αυτοκράτορα: Θα βγάλει τον εαυτό του στη σύνταξη και θα αποσυρθεί στο ιδιωτικό του παλάτι, στο σημερινό Σπλίτ της Κροατίας*, όπου θα ασχοληθεί με την καλλιέργεια ζαρζαβατικών. Μετά την παραίτησή του, οι αδυναμίες του συστήματός του δεν άργησαν να φανούν. Από το 306 και μετά, θα επικρατήσει ένα αλαλούμ δολοπλοκίας και αλληλοϋπονόμευσης των Αυγούστων και των Καισάρων. Το σωτήριο έτος 306 είναι και η χρονιά που ο Κωνσταντίνος ανεβαίνει στην εξουσία ως Καίσαρας, έχοντας υπό τις διαταγές του ένα κομμάτι της Δυτικής αυτοκρατορίας.

* Τμήμα του παλατιού σώζεται σε άριστη κατάσταση.

Οι τετράρχες

Παράσταση που απεικονίζει τους τετράρχες. Η στάση των μορφών παραπέμπει στην αγκαλιά που πρέπει να δώσει κανείς πριν μαχαιρώσει τον άλλον πισώπλατα…

Όπως όλοι οι ηγεμόνες εκείνης της εποχής, έτσι και ο Κωνσταντίνος προερχόταν από τον στρατό. Ήταν ταπεινής καταγωγής και κατά το ήμισυ Έλληνας. Ο πατέρας του ήταν ο Κωνστάντιος, ένας άνθρωπος χαμηλής κοινωνικής τάξης, που υπηρέτησε σε στρατιωτικά αξιώματα και έφτασε να ανακηρυχθεί Καίσαρας. Όπως συνηθίζονταν τότε, η καταγωγή του Μεγάλου Κωνσταντίνου πλαστογραφήθηκε για πολιτικούς λόγους. Έτσι, προτίμησε το «λακωνικό»:  Φλάβιος Βαλέριος Αυρήλιος Κωνσταντίνος. Άλλοτε λεγόταν ότι κατάγονταν από την αυτοκρατορική Δυναστεία των Φλάβιων και άλλοτε ότι συγγένευε με τον αυτοκράτορα Κλαύδιο τον Γοτθικό (που αναφέρουμε στο προηγούμενο μέρος). Η εποχή που ο Κωνσταντίνος αναλαμβάνει το αξίωμα είναι η εποχή που ο ένας αυτοκράτορας υπονομεύει τον άλλο. Ο Κωνσταντίνος είναι ίσως όμως ο μόνος που έχει καταλάβει γιατί η αυτοκρατορία, παρά τις αλλαγές του Διοκλητιανού, δεν μπορεί να σταθεροποιηθεί εντελώς.

Το πρόβλημα ήταν ο στρατός. Παρά τις μεταρρυθμίσεις, ο στρατός συνέχιζε να είναι ο ρυθμιστής των πολιτικών πραγμάτων, η καλύτερα ο απορρυθμιστής. Ενδεικτικό του τότε ρόλου του στρατού είναι το εξής περιστατικό: Ο μετέπειτα αντίπαλος του Κωνσταντίνου Μαξέντιος, έπαιξε κάτι επικών διαστάσεων τσατσιλίκια στους αντιπάλους του. Αυτοανακηρύχθηκε αυτοκράτορας στη Ρώμη και περίμενε οι υπόλοιποι της τετραρχίας να αντιδράσουν στρατιωτικά. Δυο φορές στάλθηκε στρατός εναντίων του. Κάθε φορά όμως που ο στρατός πλησίαζε, αυτός τον εξαγόραζε τάζοντάς του προνόμια και τον έστρεφε εναντίων των αντιπάλων του. Έτσι κατάφερνε και να τους αποδυναμώνει, αλλά και να αποκτήσει δικό του στρατό.

Ο Κωνσταντίνος, που ήταν γιος καραβανά, καταλάβαινε πόσο κακό έκανε το σινάφι των καραβανάδων στην αυτοκρατορία. Φρόντισε λοιπόν ο δικός του στρατός να συγκροτείται από Φράγκους, Γερμανούς και άλλους «βαρβάρους», που διψούσαν μόνο για αίμα και χρήμα, αλλά όχι για εξουσία όπως οι Ρωμαίοι* συνάδελφοί τους. Αφού με τους Ρωμαίους δεν υπήρχε περίπτωση να φέρει εις πέραν ένα πόλεμο της προκοπής, ο Κωνσταντίνος, σαν καλός γραφειοκράτης, έκανε «outsourcing». Έβαζε στρατιωτικούς-εργολάβους να κάνουν τη δύσκολη δουλειά και κοιμόταν ήσυχος. Επειδή παρακοιμόταν ήσυχος, έβλεπε οράματα με χριστιανικά σύμβολα, όπως θα δούμε παρακάτω.

* «Ρωμαίοι» χαρακτηρίζονταν τότε όλοι οι πολίτες της αυτοκρατορίας ανεξαρτήτως εθνικότητας. Το συντριπτικό ποσοστό των κατοίκων είχε εκρωμαιστεί λόγω της μακροχρόνιας επαφής τους με τον Ρωμαϊκό Πολιτισμό.

Angus_Mcbride_Ilustracion_Osprey1

Ακριβής αναπαράσταση ρωμαϊκών στρατευμάτων της εποχής. Προσέξτε τη μεσαιωνική αισθητική στην εμφάνιση. (εικονογράφηση της Angus Mcbride για την Osprey publising)

Μετά από 6 χρόνια διακυβέρνησης στη Γαλατία, ο Κωνσταντίνος θα κινηθεί εναντίων του εταίρου του και συγγενή του, του  Αυγούστου Μαξέντιου, ο οποίος κυβερνούσε τη Ρώμη και τη Βόρειο Αφρική. Η αποφασιστική αναμέτρηση με τον Μαξέντιο θα γίνει την 28η Οκτωβρίου (!) του 312, σε μια πεδιάδα κοντά στη Ρώμη, μπροστά στον ποταμό Τίβερη. Η Μάχη είναι γνωστή ως η Μάχη της Μούλβιας Γέφυρας, γιατί έγινε κοντά σε αυτή τη γέφυρα. Αξιόπιστες λεπτομέρειες για τη μάχη δεν υπάρχουν. Ο ασεβής (προς την ιστορία) Ευσέβιος και ο Λακτάντιος, μιλούν για ένα όραμα του Κωνσταντίνου. Είδε λέει πριν τη μάχη τον σταυρό και τη φράση «τούτω νίκα» και είπε στους στρατιώτες να πορευτούν στη μάχη με το σύμβολο Χ/Ρ στις ασπίδες τους. Πολλοί επιχειρούν να παρουσιάζουν τη μάχη αυτή ως αναμέτρηση των χριστιανικών στρατευμάτων εναντίων του και καλά, ειδωλολατρικού στρατού του Αυτοκράτορα Μαξέντιου. Το στράτευμα του Κωνσταντίνου αποτελούταν από Γαλάτες, Φράγκους και Γερμανούς ενώ το στράτευμα του Μαξέντιου προερχόταν από τις φιλοχριστιανικές περιοχές της Ιταλίας και της Βορείου Αφρικής. Τώρα, το πως γίνεται να υπήρχαν χριστιανοί στον Κωνσταντίνο και να μην υπήρχαν στον Μαξέντιο, ζητήστε να σας το εξηγήσουν οι θεολόγοι και θεολογίζοντες. Πάντως ο «βαρβαρικός» στρατός του Κωνσταντίνου εκτός από Χριστομαθής, αποδεικνύεται και ελληνομαθής, αφού φαίνεται ότι καταλάβαινε τι είναι το σύμβολο «Χ/Ρ» και τι σημαίνει «τούτω νίκα».

Την 28η Οκτωβρίου λοιπόν, τα ελληνομαθή στρατεύματα του Κωνσταντίνου ξεχύνονται στη μάχη με το σταυρό στο χέρι (η μάλλον στην ασπίδα) και φωνάζοντας «αέρα!». Ο Μαξέντιος, ναι μεν υπερτερούσε αριθμητικά, αλλά δεν φαίνεται να σκάμπαζε πολλά από πόλεμο και αυτό το ήξερε ο Κωνσταντίνος. Ο Μαξέντιος πολέμαγε στην  πεδιάδα, έχοντας πλάτη τον Ποταμό Τίβερη και με την ασφάλεια ότι αν τυχόν τα βρει σκούρα, μπορεί να καταφύγει στα ισχυρά τείχη της Ρώμης. Τότε μάλλον εκτελέστηκε ένα κλασσικό πολεμικό σχέδιο:  Το τέχνασμα της ατελούς περικύκλωσης, σύμφωνα με το οποίο πρέπει να αφήνεις μια οδό διαφυγής στον αντίπαλο για να ασχοληθεί με το πως θα ξεφύγει, όχι πως θα σε πολεμήσει. Ο Κωνσταντίνος λοιπόν συμπίεσε τα στρατεύματα του Μαξέντιου προς το ποτάμι. Ο Στρατός του Μαξέντιου έχοντας την επιλογή να φύγει προς τα ασφαλή τείχη της Ρώμης, προσπάθησε να περάσει το Ποτάμι απ’ τη γέφυρα.  Όπως είναι αναμενόμενο, οι αρκετές χιλιάδες που προσπάθησαν να περάσουν γρήγορα μια γέφυρα που χωρούσε μετά βίας μερικές εκατοντάδες, δημιούργησαν ένα ανθρώπινο μποτιλιάρισμα που κατέληξε σε ποδοπάτημα. Ο Μαξέντιος βρέθηκε την άλλη μέρα πνιγμένος, μάλλον ενδεικτικό του χάους που επικράτησε πάνω στη γέφυρα. 

Μια δεύτερη, εντελώς πεζή εκδοχή της μάχης, είναι η εξής: Ο Κωνσταντίνος είχε από τα πριν φροντίσει να προσεταιριστεί τους διοικητές από κάποια τμήματα του στρατού του Μαξέντιου με τη βοήθεια αντιφρονούντων συγκλητικών. Την ώρα της μάχης, τα τμήματα αυτά στασίασαν και την κοπάνησαν από την παράταξη, δημιουργώντας μεγάλη σύγχυση στον στρατό του Μαξέντιου, ο οποίος αν και είχε κάνει παρόμοια τεχνάσματα παλαιότερα, δεν περίμενε να του τη φέρουν έτσι. Από εκεί και πέρα η επικράτηση του Κωνσταντίνου ήταν παιχνιδάκι. Έτσι κερδίζονται οι μάχες  κύριοι, που με τον υπέρμετρο ιδεαλισμό σας τα εξωραΐζετε και τα νοηματοδοτείτε όλα. Όχι με επικές αναμετρήσεις και το «σταυρό στο χέρι». Σε πείσμα της «τεχνοκρατικής» δυτικής σκέψης, οι περισσότερες μάχες κερδήθηκαν προτού δοθούν. Ήρωες έχουν συνήθως οι ηττημένοι. Γιατί, όπως έγραψε και ο Κινέζος Σουν Τζου στο «Η Τέχνη του Πολέμου» : 是故勝兵先勝而後求戰,敗兵先戰而後求勝。

61d97c3fb581329dd2c2155218229038

Που, για όσους δεν καταλαβαίνουν κινέζικα, σημαίνει: «Οι νικηφόροι πολεμιστές πρώτα εξασφαλίζουν τη νίκη και μετά πάνε για πόλεμο, ενώ οι ηττημένοι πρώτα πάνε στον πόλεμο και μετά ψάχνουν πώς θα κερδίσουν».

Μετά τον Μαξέντιο, σειρά για φάγωμα είχε ένας άλλος τετράρχης, ο Μαξιμίνος Δάια, που πλέον είχε γίνει τριάρχης, αφού ο τέταρτος άρχων είχε εξοντωθεί. Το 313 σε μια περιοχή της Θράκης, ο Μαξιμίνος Δάια, θα συγκρουστεί  με τον εταίρο του, τον Λικίνιο ο οποίος τότε είχε συμαχήσει με τον Κωνσταντίνο. Σύμφωνα με τον Λακτάντιο, επαναλαμβάνεται παρόμοια ιστορία με αυτή του Κωνσταντίνου. Είδε λέει ο Λικίνιος την παραμονή στον ύπνο του Άγγελο Κυρίου κτλ. και μετά νίκησε τον κακό διώκτη των Χριστιανών, Μαξιμίνο Δάια. Βγαίνει λοιπόν και άλλος ένας από τη μέση. Μόλις η εξουσία μοιράστηκε στον Κωνσταντίνο και στον Λικίνιο, ξεκίνησε ένας μεγάλος εμφύλιος πόλεμος που κράτησε δέκα χρόνια. Τελικά ο Κωνσταντίνος επικράτησε του αντιπάλου του το 324 και έγινε μονοκράτορας.

Από τις πρώτες κιόλας νίκες του, ο Κωνσταντίνος θα πάρει μέτρα για να ισχυροποιήσει την εξουσία του και κατ’ επέκταση τον αυτοκρατορικό θεσμό. Τα μέτρα αυτά είναι πρωτοφανή, γιατί ποτέ μέχρι τότε δεν χρησιμοποιήθηκε τόσο συστηματικά η «δύναμη της εικόνας». Έτσι, θα ανεγερθούν κολοσσιαία αγάλματα με τη μορφή του, μεγάλα αγάλματα των αρχαίων θεών θα τροποποιηθούν για να απεικονίζουν αυτόν και πολλά άλλα τέτοια. Η αψίδα του θριάμβου του Κωνσταντίνου χτίστηκε μπροστά σε ένα κολοσσιαίο άγαλμα του θεού ήλιου που υπήρχε τότε στη Ρώμη. Η θέση τους ήταν τέτοια έτσι ώστε κάποιος που περπατούσε προς την πόλη, έβλεπε ένα είδος οπτικού τρικ στο οποίο ο Κολοσσός του ήλιου «έδυε» και στη θέση του «ανέτειλε» ο Κωνσταντίνος πάνω σε ένα άρμα. Παρεμπιπτόντως, δεν υπάρχει ούτε ένα Χριστιανικό Σύμβολο στην αψίδα του Κωνσταντίνου.

Τμήμα από κολοσσιαίο άγαλμα του Κωνσταντίνου

Ο Κωνσταντίνος πρέπει να ήταν ή Απολλωνιστής ή Μιθραιστής, κάτι πάντως σχετικό με τη λατρεία του Ήλιου. Χριστιανός βαπτίστηκε στο τέλος τη ζωής του. Είναι ο πρώτος αναδρομικά κατασκευασμένος χριστιανός μιας και θεωρείται από πολλούς ότι ήταν χριστιανός στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του. Προώθησε εξίσου τις 3 μονοθεϊστικές θρησκείες της Αρχαιότητας, τον Χριστιανισμό, τον Μιθραϊσμό και την λατρεία του Θεού Ήλιου-Απόλλωνα. Πιστεύεται ακόμη λανθασμένα, ότι ο Κωνσταντίνος έκανε τον χριστιανισμό επίσημη θρησκεία του κράτους. Αυτό το έκανε ο Αυτοκράτορας Θεοδόσιος πολύ αργότερα. Με τον Κωνσταντίνο, ο Χριστιανισμός άρχισε να απολαμβάνει τα πρώτα του προνόμια. Ο Κωνσταντίνος παρότι έκανε τον διαιτητή σε θρησκευτικές διαμάχες, δεν ήταν ιδιαίτερα επιθετικός εναντίων θρησκειών, τηρουμένων των (ρωμαϊκών) αναλογιών. Κάποια στιγμή έβαλε στο μάτι την περιουσία των πολυθεϊστικών ναών της αυτοκρατορίας, βλέποντας μια ευκαιρία να γεμίσει τα ταμεία. Έτσι άδειασε όλους τους ναούς από το πλούσιο περιεχόμενό τους. Με τα δε αγάλματα, διακόσμησε τους δημόσιους χώρους. Αυτή η καθαρά οικονομικών κινήτρων πράξη, εσφαλμένα ερμηνεύτηκε αργότερα ως επίθεση προς τους ¨Εθνικούς¨ (δηλαδή τους μη Χριστιανούς).

Follis-Constantine-lyons_RIC_VI_309

Νόμισμα το οποίο απεικονίζει τον Κωνσταντίνο Ά. Στην άλλη πλευρά εικονίζεται ο θεός Ήλιος (sol invictus), ο οποίος συνοδεύει τον αυτοκράτορα.

Εκείνη την εποχή στον οικονομικό τομέα οι Ρωμαίοι τα είχανε κάνει μαντάρα. Ο πληθωρισμός ήταν τεράστιος και οι τιμές ανεβαίνανε με αστραπιαία ταχύτητα. Ο Κωνσταντίνος πήρε ένα σημαντικό οικονομικό μέτρο, την έκδοση του πρώτου χρυσού νομίσματος ευρείας κυκλοφορίας και αμετάβλητης αξίας, του solidus. Με το solidus σώθηκε ίσως το ρωμαϊκό κράτος, όχι όμως και η ρωμαϊκή οικονομία. Μετά από σχεδόν έναν αιώνα νομισματικής νοθείας, η Νομισματική κυκλοφορία σχεδόν κατέρρευσε και σταδιακά κυριάρχησαν οι ανταλλακτικές εμπορευματικές σχέσεις. Η παλιά κοσμοπολίτικη οικονομία μετατράπηκε σε ένα άθροισμα κλειστών, τοπικών οικονομιών. Μόνο οι πολύ μεγάλες πόλεις της ανατολής κατάφεραν να κρατήσουν τη συνεχή ροή των εμπορευμάτων που χαρακτήριζε την αρχαιότητα. Το φάντασμα του Μεσαίωνα πλανιόταν πάνω από την αυτοκρατορία και κυρίως, πάνω από τη δυτική της μεριά…

Ο Κωνσταντίνος θα ιδρύσει το 330 τη νέα πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας, την Κωνσταντινούπολη. Ουσιαστικά, δεν πρόκειται για τη νέα πρωτεύουσα. Πρόκειται για άλλη μια πρωτεύουσα. Η Κωνσταντινούπολη εξυπηρετούσε διοικητικά και στρατιωτικά όπως κι οι άλλες τέσσερις πρωτεύουσες που υπήρχαν τότε (Νικομήδεια, Μεδιόλανα, Τρέβηρα και Σίρμιο). Απλά η Κωνσταντινούπολη ήταν αυτή που έμεινε γιατί οι άλλες έτυχε να καταστραφούν, ή να παρακμάσουν. Η δε Ρώμη είχε βγει εκτός του συναγωνισμού για την πρωτεύουσα προ πολλού. Αυτά που λένε για την Κωνσταντινούπολη, ότι ο Κωνσταντίνος ήθελε να φτιάξει ένα εμπορικό σταυροδρόμι κτλ. είναι κουραφέξαλα, καθώς οι τότε αυτοκράτορες ήθελαν τις πρωτεύουσες σε στρατιωτικά ασφαλή σημεία από τα οποία τους βόλευε να διοικούν τις πάντα προβληματικές περιοχές των συνόρων. Το αν θα περνάει ή δεν θα περνάει από εκεί το εμπόριο τους ήταν αδιάφορο. Η δεύτερη μπούρδα που λέγεται για την Κωνσταντινούπολη, είναι ότι ήταν η «χριστιανική πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας». Η χριστιανική πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας ήταν πάντα η Ρώμη, πόλη με μεγάλη Χριστιανική παράδοση στην οποία μαρτύρησαν οι απόστολοι Πέτρος και Παύλος.

Μπορούμε να πούμε σε γενικές γραμμές ότι ο Κωνσταντίνος ήταν ένα είδος Μεγαλέξανδρου των ρωμαϊκών χρόνων. Φυσικά στην πορεία του «έφαγε» αρκετό κόσμο. Έφαγε αντιπάλους του, συγγενείς-αντιπάλους του και συγγενείς του σκέτα. Εικάζεται ότι είναι υπεύθυνος για τον φόνο του γιου του Κρίσπου και της πρώτης συζύγου του Φαύστας. Το τι ακριβώς έγινε δεν θα το μάθουμε ποτέ, διότι ο Κωνσταντίνος διέταξε ταυτόχρονα να σβηστεί κάθε δημόσια αναφορά σε αυτούς (αυτό το είδος ποινής λεγόταν damnatio memoriae).

Οι πράξεις του Κωνσταντίνου δεν διαφέρουν βεβαία από αυτές των ομοίων του εκείνης της εποχής. Απλά στην περίπτωση του Κωνσταντίνου, κάθε πράξη του νοηματοδοτείται διαφορετικά, έτσι ώστε να φαίνεται ότι είχε το δίκιο με το μέρος του, ή ότι υπηρετούσε ανώτερα σχέδια. Στην πραγματικότητα, όλες αυτές οι ανακρίβειες, δεν είναι απλά παραλείψεις ή παρερμηνείες, αλλά το αποτέλεσμα της συστηματικής προσπάθειας των σύγχρονων σκοταδιστών  να μετατρέπουν την αιματηρή Ρωμαϊκή και Βυζαντινή ιστορία σε Χριστομάθεια, επειδή σε αυτή πρωταγωνίστησαν  «καλοί Χριστιανοί» ή μεγάλοι ευεργέτες της Εκκλησίας. Για αυτούς που χαίρονται να αυτοαποκαλούνται «ελληνορθόδοξοι» (γιατί Έλληνας και ορθόδοξος ίσον δύο φορές Έλληνας), η βυζαντινή Ιστορία είναι κάτι σαν την προέκταση της Αγίας Γραφής.

Στο επόμενο μέρος η συνέχεια, με τους επιγόνους του Κωνσταντίνου και την επικράτηση/επιβολή του χριστιανισμού…

Advertisements

3 thoughts on “Από τη Ρώμη στο Βυζάντιο-Μέρος ‘Β

  1. Πολύ ενδιαφέρον άρθρο, που εξετάζει την περίοδο αυτή από όλες τις πλευρές και αποδίδει μια πλήρη εικόνα της πολιτικής του Κωνσταντίνου, με επιστημονικά και όχι με ιδεολογικά επιχειρήματα με τα οποία μας είχαν γαλουχήσει στο σχολείο ! Αυτό το όνειρο του Κωνσταντίνου, ως ιστορική πραγματικότητα, είναι από τα αξέχαστα ! Πολύ σημαντική παρατήρηση, η αλλαγή του χαρακτήρα της οικονομίας που αρχίζει να μετατρέπεται σε κλειστή και προαναγγέλλει το Μεσαίωνα. Περιμένουμε τη συνέχεια !

  2. Παράθεμα: Από τη Ρώμη στο Βυζάντιο-μέρος Γ’ | Σελίδες Ιστορίας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s